64 — Tegabun Suresi

Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adıyla

1. 1

   Göklerde ve yerde olan her şey, Allah’ı tesbih eder (O’nun koyduğu yasalara boyun eğerek, O’na karşı sorumluluğunu yerine getirir). Mutlak otorite O’nundur ve bütün övgüler O’na mahsustur. O dilediğini yapmaya gücü yetendir.

2. 2

   Sizi yaratan O’dur. Hal böyleyken sizden inkârcılar da var iman edenler de. Şüphesiz ki Allah her yaptığınızı hakkıyla görendir.

3. 3

   Gökleri ve yeri hak ve hikmete uygun olarak gerektiği gibi O yarattı. Size (birbirinin aynısı olmayan) şekil verdi ve şeklinizi de güzel yaptı. Dönüş yalnız O’nadır.

   Bkz. 40/64, 82/7-8, 95/4

4. 4

   O, göklerde ve yerde olan her şeyi bilir. O, gizlediklerinizi de açığa vurduklarınızı da bilmektedir. Evet, Allah kalplerde olanı da hakkıyla bilendir.

5. 5

   Daha önce inkârda direnenlerle ilgili bilgiler size ulaşmadı mı? Onlar yaptıklarının dünyalık cezasını çekmişlerdi. Ahirette de onlar için elem dolu bir azap vardır.

   Bu ayetten hareketle açıkça anlıyoruz ki, dünya hayatında verilen karşılıklarla ahiretteki karşılıklar aynı değildir; her biri kendi bağlamı, amacı ve işleyişi içinde değerlendirilmelidir. İlâhî adalet, yalnızca ahirete ertelenmiş bir hesaplaşma değildir. Aksine insan, yaptığı yanlışların ve kötülüklerin bedelini çoğu zaman henüz bu dünyadayken ödemeye başlar. Bu durum, ilâhî adaletin hem dünya hem de ahiret boyutunu kapsayan bütüncül bir sistemle işlediğini gösterir.

   Bu nedenle “nasıl olsa her şey ahirette görülecek” şeklindeki yaygın anlayış, Kur’an’ın ortaya koyduğu dengeyi tam olarak yansıtmaz. Kur’an’da defalarca vurgulandığı üzere, insanın işlediği kötülüklerin bir kısmı daha bu dünyadayken karşılık bulur. Kimi zaman kişinin iç huzuru bozulur, vicdanı rahat etmez; kimi zaman sosyal ilişkileri sarsılır, güvenilirliği zedelenir; kimi zaman da toplum düzeni bundan zarar görür. Halk arasında sıkça kullanılan “kendi kazdığı kuyuya düşmek” ifadesi, yalnızca ahlaki bir öğüt değil; hayatın işleyişine dair ilâhî bir yasaya işaret eder. İnsan, ektiğini biçer; bu bazen hemen, bazen zamanla gerçekleşir.

   Bununla birlikte, bu dünyada bazı kötülükler ilk bakışta cezasız kalmış gibi görünebilir. Zalimlerin rahatça yaşamlarını sürdürmesi, haksızlık yapanların görünürde bir bedel ödememesi, insanlarda adaletin geciktiği ya da hiç tecelli etmediği izlenimini doğurabilir. Ancak bu algı, ilâhî adaletin yalnızca görünen

   yüzüne bakmanın bir sonucudur. Oysa ilâhî adalet, her zaman bizim sınırlı gözlem alanımıza girmez. Onun işleyişi, çoğu zaman insan aklının tüm boyutlarıyla kuşatamayacağı kadar derin ve çok katmanlıdır.

   Kur’an’a göre hiçbir eylem karşılıksız değildir ve bu karşılık mutlaka ahirete ertelenmiş olmak zorunda da değildir. Bazı uyarılar, bazı bedeller bu dünyada verilir; fakat biz çoğu zaman bunun nasıl ve ne şekilde gerçekleştiğini fark edemeyebiliriz. Çünkü cezalandırma her zaman fiziksel, maddi ya da herkesin görebileceği bir biçimde olmaz. Bazen bir insanın iç dünyasında yaşadığı çöküş, anlamsızlık duygusu, sürekli huzursuzluk hâli, bereketsizlik hissi, ilişkilerindeki bozulma ya da vicdanındaki derin rahatsızlık da ilâhî bir karşılıktır. Dışarıdan güçlü ve sorunsuz görünen bir hayat, içeriden büyük bir çözülme yaşıyor olabilir.

   Bu noktada önemli bir denge ortaya çıkar: “Her şey ahirete kalıyor” anlayışı ne kadar eksikse, “dünyada görünen her şey kesin bir karşılıktır” düşüncesi de o kadar eksiktir. Kimin nasıl sınandığını, hangi bedeli hangi yolla ödediğini en iyi bilen kişi, o insanın kendisi ve Allah’tır. Bu nedenle insanlar, başkalarının dış görüntüsüne bakarak ilâhî adaletin tecelli edip etmediği konusunda kesin hükümler vermemelidir. Çünkü ilâhî adalet bazen gürültülü ve görünür, bazen sessiz ve fark edilmez; fakat her hâlükârda işleyen bir düzene sahiptir.

   Bu bakış açısı, mü’minlere iki yönlü bir sorumluluk yükler. Birincisi, bu dünyada yaşarken adaletli, ölçülü ve sorumlu davranmak; ikincisi ise ahiret bilinciyle hareket ederek uzun vadeli bir hesap duygusunu diri tutmaktır. Hayat, yalnızca gelip geçilen bir durak değil hem burada hem de ötede karşılığı bulunan bir imtihandır. Bu sebeple insan, sadece sonuçları ahirette görecek bir yolcu değildir. O, bu dünyada attığı her adımın yankısını kimi zaman hemen, kimi zaman fark etmeden, kimi zaman da derinlerde hisseden bilinçli bir sorumluluk sahibidir.

6. 6

   Çünkü onlara resulleri apaçık delillerle gelmişti de onlar: “Bizi bir insan mı yola getirecek?” diyerek inkâr etmiş ve yüz çevirmişlerdi. Allah da (yaptıkları yüzünden onları helak ederek), imanlarına ihtiyacı olmadığını göstermişti. Çünkü Allah her bakımdan sınırsız zengindir (kimsenin imanına ihtiyacı yoktur), her türlü övgüye ve şükre lâyık Olandır.

7. 7

   İnkârcılar, öldükten sonra bir daha diriltilmeyeceklerini iddia ediyor lar. De ki: “Hayır, Rabbim hakkı için elbette diriltileceksiniz, sonra da (dünyada) yaptıklarınız bir bir önünüze konacak. Bu, Allah’a göre çok kolaydır.”

8. 8

   “O halde Allah’a, O’nun Resulüne ve indirdiğimiz Nur’a (Kur’an’a) iman edin! Çünkü Allah (imana ve amele dair) yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

9. 9

   Toplanma gününde Allah sizi (mutlaka) bir araya getirecektir. O gün, aldanışın ortaya çıkacağı gündür. Kim Allah’a inanır, makbul ve güzel işler yaparsa, Allah onun günahlarını siler ve devamlı kalmak üzere içinden ırmaklar akan cennetlere koyar. İşte en büyük kurtuluş ve saadet budur.

   Ayette geçen “Toplanma gününde Allah sizi (mutlaka) bir araya getirecektir” ifadesi, çoğu zaman herkesin aynı anda, aynı mekânda, fiziksel olarak toplu hâlde bir araya getirileceği şeklinde yorumlanmaktadır. Oysa bu ifade, zorunlu olarak böyle bir mekânsal ve zamansal birlikteliği anlatmak zorunda değildir. Ayetin asıl vurgusu, insanların kaçınılmaz biçimde diriltileceği ve ilâhî adaletin kapsamı dışında kalacak tek bir varlığın dahi olmayacağı gerçeğidir.

   Buradaki “bir araya getirilme” , mekânsal bir toplanmadan ziyade hesabın kuşatıcılığını ifade eder. Yani insan, yaptıklarından kaçamayacak. Ne yaşadığı çağ ne bulunduğu coğrafya ne de ölüm şekli onu bu ilâhî muhasebeden muaf kılacaktır. Herkes, kendi fiilleriyle, kendi sorumluluğuyla ve kendi bilinciyle yüzleşecektir. Bu anlamda ayet, “mutlaka dirileceksiniz ve hak ettiğiniz ne ise onu alacaksınız” mesajını vermektedir.

   Kur’an dili, çoğu zaman soyut ve metafizik hakikatleri insan zihninin kavrayabileceği ifadelerle anlatır. “Toplanma” kavramı da bu bağlamda okunmalıdır. Asıl mesele, insanların fiziksel olarak nerede ve nasıl bulunacağı değil; ilâhî adaletin eksiksiz, kaçınılmaz ve ertelenemez biçimde tecelli edeceğidir. Hesap günü, mekân tarifinden çok, hesap bilincini öne çıkaran bir hakikattir.

   Dolayısıyla bu ifadeyi katı bir literal okuma ile ele almak, ayetin vermek istediği esas mesajı gölgeleyebilir. Kur’an, burada insanı ayrıntılı bir sahne tasviriyle meşgul etmekten ziyade, sorumluluk duygusunu derinleştirmeyi hedefler. Her insanın, yaptıklarının karşılığını mutlaka göreceği; hiçbir iyiliğin de hiçbir kötülüğün de karşılıksız kalmayacağı vurgulanır. Bu bakış açısı, ahiret inancını soyut bir beklenti olmaktan çıkarıp, bugüne taşır. Çünkü “toplanma” , sadece gelecekte yaşanacak bir olayın adı değil; insanın her an yaptığı tercihlerle kendini o güne doğru hazırladığının da ifadesidir. Hesap günü, insanın kaçamayacağı bir randevudur ve ayet, bu kaçınılmazlığı güçlü bir bilinç hâline dönüştürmeyi amaçlar.

   Bu güçlü hatırlatma, aslında insanlara bir tehdit değil, bir uyanış çağrısıdır. Daha yolun başındayken, yani hayattayken, henüz fırsat eldeyken bireyin kendine gelmesi, aklını ve vicdanını devreye sokarak hayatına yön vermesi istenmektedir. Sadece günü kurtarmaya odaklanan bir yaşam değil, uzun vadeli düşünen, erdemli, anlamlı ve Allah’ın rızasına uygun bir hayat inşa etmeleri teşvik edilmektedir. İnsan, hayatta neyi amaç edineceğini, neye değer vereceğini ve nasıl bir ahlaki duruş sergileyeceğini kendi iradesiyle belirler. Kur’an ise bu seçim sürecinde ona uyarı, ilham ve ölçü sunar.

   Ahiret gerçeği bu şekilde gözler önüne serilerek, mü’minlerin hayatı hafife almamaları, geçici menfaatlere kapılmamaları, sorumluluk bilinciyle hareket etmeleri beklenir. Çünkü kurtuluş, sadece imanda değil; bu imanın hayata yansıyan, davranışlara dönüşen bir bilinçle yaşanmasındadır.

10. 10

    İnkâr edenlere ve âyetlerimizi yalanlayanlara gelince; işte onlar, içinde kalacakları ateşin yoldaşlarıdırlar. Ve orası, gidilecek ne kötü bir yerdir!

    Kur’an perspektifinde ceza, ontolojik bir yok ediş ya da insanı varoluş sahnesinden tamamen silme eylemi değildir. Aksine ceza, ahlaki bir yeniden inşa sürecinin parçasıdır. Çünkü Allah’ın adaleti, insanı bütünüyle yok etmeyi değil; insanın içsel dengesini bozan, fıtratla çatışan her türlü eğriliği açığa çıkarmayı ve düzeltmeyi hedefler. Bu bağlamda cehennem, yalnızca bir “son durak” değil; insanın kendi eylemleriyle yüzleştiği, hakikatin çıplak biçimde deneyimlendiği bir arınma alanıdır. Yani cehennem, sadece bir karşılık değil; aynı zamanda bir dönüşüm imkânıdır.

    Kur’an’da Allah’ın “Adl” (mutlak adalet sahibi) ve “Rahmân” (sonsuz merhamet sahibi) sıfatları arasında kurulan denge, cezayı bir intikam pratiği olmaktan çıkarır ve onu ahlaki bir eğitim sürecine dönüştürür. İlâhî ceza, öfkenin kontrolsüz bir dışavurumu değil; insanı kendi sorumluluğuyla yüzleştiren bilinçli bir ilâhî müdahaledir. Bu çerçevede cehennem, kötülüğün sonuçlarını görünür kılarak insanın eylemleriyle arasındaki bağı koparmasına değil, tam tersine bu bağı yeniden kurmasına hizmet eder. Böylece kişi, yaptığı tercihlerin sonuçlarını inkâr edemez hâle gelir.

    Bu yüzleşme, adalet ile rahmetin birlikte işlediği ilâhî bir yasayı temsil eder. Çünkü Kur’an’a göre adalet, rahmetten bağımsız bir ilke değildir; rahmet de adaleti geçersiz kılan bir zayıflık değildir. Bilakis rahmet, adaleti insanın kurtuluşuna yönlendiren ilâhî bir güçtür. Eğer ceza yalnızca yok etmeye yönelik olsaydı, rahmet anlamsızlaşırdı; eğer rahmet, hiçbir karşılığı içermeseydi adalet işlevsiz hâle gelirdi. Kur’an, bu iki ilkeyi karşı karşıya değil, aynı istikamette buluşturur.

    Bu nedenle cehennem, Allah’ın cezalandırıcı bir öfkesinin mekânı olmaktan çok, insanın kendi eylemleriyle inşa ettiği manevi karanlığın tecrübe edildiği bir alan olarak anlaşılmalıdır. Kur’an’ın “Kim zerre kadar hayır yaparsa onu görür, kim de zerre kadar şer işlerse onu görür” buyruğu (Zilzâl 99/7–8), insanın hem mutlak sorumluluğunu hem de dönüşüm potansiyelini açıkça ortaya koyar. Bu ayet, insanın yaptığı hiçbir şeyin yok sayılmadığını; fakat aynı zamanda insanın eylemleriyle tanımlanıp orada sabitlenmediğini de gösterir. Cezanın amacı, kişiyi tamamen dışlamak değil; onu yaptıklarıyla yüzleştirerek yeniden fıtratına döndürmektir.

    Bu çerçevede cehennemin nihai anlamı, mutlak bir sonluluk olarak değil; zamansallık ve ahlâkî karşılık ilkesi içinde işleyen bir süreç olarak değerlendirilmelidir. Kur’an’ın bütüncül anlatımı dikkate alındığında insan, cehennemde yalnızca edilgen biçimde cezalandırılan bir nesne değil; aksine, kendi fiillerinin doğurduğu sonuçlarla doğrudan yüzleşen ve bunları bilinç düzeyinde tecrübe eden bir özne konumundadır. Bu yönüyle söz konusu tecrübe, salt cezalandırma

    değil; aynı zamanda hakikatin açığa çıkışı ve insanın kendi eylemleriyle yüzleşmesi bağlamında metafizik bir “arınma” süreci olarak okunmaya elverişlidir.

    Nitekim Kur’an’da ilâhî iradenin bağışlama imkânını dışlamadığına işaret eden ifadeler (En‘âm 6/128; Hûd 11/107), azabın mutlak ve değişmez bir kader olarak sunulmadığını göstermektedir. Bu ayetlerde yer alan istisna vurguları, cehennemin ebediyetinin kategorik bir zorunluluk değil; ilâhî hikmet, adalet ve rahmet dengesi içinde anlam kazanan bir gerçeklik olabileceğini ima eder. Dolayısıyla burada söz konusu olan ebediyet, mutlak ve tek boyutlu bir süreklilikten ziyade, ilâhî iradeye bağlı bir tasarruf alanı içinde değerlendirilmelidir.

    Ölümün anlatımında “tatmak” fiilinin kullanılması, tecrübenin şahsî ve doğrudan yaşantısal niteliğine işaret eder. Aynı fiilin cehennem ve azap bağlamında da tercih edilmesi, semantik açıdan öncelikle bu tecrübenin bizzat yaşanarak idrak edileceğini vurgular. “Tatmak” fiili Arap dilinde yalnızca geçici bir deneyimi değil; doğrudan temas yoluyla edinilen, inkârı mümkün olmayan bir tecrübeyi ifade eder. Bu nedenle ilgili kullanımların salt geçiciliğe işaret ettiği söylenemez. Öte yandan bazı bağlamlarda bu fiilin, özellikle “tadın azabı” gibi ifadelerde, önceki inkâr ve alaycı tutuma karşılık gelen bir üslup taşıdığı; dolayısıyla retorik bir karşılık (mukabele bi’l-misl) ve yer yer tahkirî/tehditkâr bir söylem boyutu da içerdiği görülür. Bu durum, kelimenin hem tecrübe vurgusunu hem de bağlama göre değişen üslup değerini birlikte taşıdığını göstermektedir.

    Sonuç olarak Kur’an’ın ceza anlayışı, korku üretmeye indirgenmiş bir teoloji olmaktan ziyade; sorumluluk, yüzleşme ve dönüşüm ekseninde şekillenen bir ahlâk öğretisi ortaya koyar. Bu bağlamda cehennem, insanın ontolojik olarak yok sayıldığı bir alan değil; bilakis kendi varlığı, eylemleri ve hakikatle karşı karşıya geldiği, ağır fakat anlam yüklü bir yüzleşme mekânı olarak tasvir edilmektedir.

11. 11

    Başa gelen felâketler ancak Allah’ın koyduğu yasalar çerçevesinde gerçekleşir. Kim Allah’a inanırsa, (Allah) onun kalbini doğru yola iletir. Allah, her şeyi hakkıyla bilendir.

12. 12

    Allah’a itaat edin, resule de itaat edin. Eğer yüz çevirip uzaklaşırsanız, bilin ki elçimizin görevi, yalnızca bu mesajı açık bir şekilde (size) iletmektir.

13. 13

    Allah O’dur ki, O’ndan başka ilah yoktur. İnananlar yalnız Allah’a dayanıp güvensinler!

14. 14

    Ey inananlar! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olabilecekler vardır. Onlara karşı dikkatli olun! Bununla beraber (onların hoş olmayan davranışlarına karşı) müsamaha eder, kusurlarına bakmaz ve onları bağışlarsanız bu da sizin için bir fazilettir. Biliniz ki Allah affedicidir (onları affettiğiniz için O da sizi affeder) ve merhameti bol olandır.

    Dünya hayatı, insan için sadece kısa süreli bir konaklama alanı değil; her yö-

    nüyle kapsamlı bir imtihan sahasıdır. İnsan, hayatının farklı evrelerinde ve farklı alanlarında sınanır. Bu sınavlar yalnızca mal, makam, güç, sağlık ya da yokluk gibi dışsal unsurlarla sınırlı değildir. Çoğu zaman insan, en ağır ve en derin sınavlarını en yakınında bulunan kişiler aracılığıyla yaşar. Nitekim bir sonraki ayette de görüleceği üzere, insan yalnızca toplumsal şartlarla değil; aynı çatı altında yaşadığı eşiyle, çocuklarıyla ve ailesiyle de imtihan edilebilir. Bu durum, imtihanın kapsamını genişlettiği gibi, insanın iç dünyasını doğrudan hedef alan daha sarsıcı bir boyut taşır.

    Kur’an’da bu tür sınavlara dair örneklerin özellikle seçilmiş olması dikkat çekicidir. Tahrîm sûresi 10. ayette, Nuh ve Lût’un eşleri örnek olarak zikredilir. Her iki kadın da eşlerinin peygamber olmasına rağmen onların getirdiği mesaja iman etmemiş, inkâr edenlerle birlikte hareket etmiştir. Bu tablo, soy, akrabalık ve evlilik bağlarının iman açısından bir güvence olmadığını açıkça ortaya koyar. Aynı zamanda bu durum, söz konusu peygamberler için son derece ağır bir sınavdır. Çünkü bir yandan insanları hakka davet ederken, diğer yandan en yakınındaki kişinin bu davetin karşısında durması, sabrı ve sadakati en derin yerinden sınayan bir imtihandır.

    Benzer bir sınav, Hz. Nuh’un oğluyla yaşadığı hadise üzerinden de karşımıza çıkar. Nuh, tüm uyarılarına ve çağrılarına rağmen oğlunun iman etmediğine, hatta kendisini kurtaracak olan gemiye binmeyi reddettiğine şahit olur. Bu durum, sadece bir peygamberin değil; aynı zamanda bir babanın da kalbinde derin bir acıya yol açar. Oğlunun inkârı, basit bir itaatsizlikten ibaret değildir. Bu tavır hem babasının peygamberliğini hem de onun uzun yıllar süren mücadelesini reddeden bir duruş anlamına gelir. Böylece imtihan, duygusal olduğu kadar inançsal bir ağırlık da kazanır.

    Bu örnekler bize açık bir hakikati öğretir: İmtihan çoğu zaman en yakından gelir. Bir eşin duyarsızlığı, bir evladın nankörlüğü ya da inkârı, yalnızca aile içi bir sorun değildir. Bunlar, insanın imanını, sabrını, adalet anlayışını ve Allah’a olan güvenini sınayan derin denemelerdir. Kur’an, bu örneklerle mü’mine şunu hatırlatır: En yakın bağlar bile insanı hakikatten muaf kılmaz; sorumluluk bireyseldir ve kimse bir başkasının inancı üzerinden kurtuluş garantisi elde edemez.

    Dolayısıyla mü’min kişi, imtihanın sadece dış dünyadan, yabancılardan ya da zor şartlardan gelmediğini bilmelidir. En sevdikleri, en güvendikleri ve en yakın oldukları insanlar da bu sınavın bir parçası olabilir. Böyle durumlarda belirleyici olan, duygusal tepkiler değil; ilâhî ölçülere sadık kalabilmektir. Sabır, adalet, anlayış ve Allah’a güven, bu tür sınavlarda mü’minin en sağlam dayanaklarıdır. Çünkü dünya hayatı, her ilişkisiyle birlikte insanı olgunlaştırmayı ve hakikatle yüzleştirmeyi amaçlayan çok yönlü bir imtihan alanıdır.

15. 15

    Mallarınız ve çocuklarınız (dünyaya yönelme ve ahiretten uzaklaşma konusunda) sizin için birer imtihandır. Allah katında ise büyük bir mükâfat vardır.

    Bkz. 3/14, 18/46

    İnsanın mal ve çocuklar yoluyla imtihan edilmesi, karşılaştığı en çetin sınavlardan biridir. Çünkü bu iki unsur insanı dünyaya ve dünyalıklara sıkı sıkıya bağlar. Kalp, dünyevî kaygılarla doldukça Allah bilinci ve âhiret düşüncesi geri plana itilir. İnsan, farkında olmadan ebedî olanı geçici olana feda etmeye başlar. Oysa Kur’an, bu konuda son derece açık ve sarsıcı bir uyarıda bulunur. Şuarâ sûresi 88. ayette şöyle buyrulur: “O gün ne mal fayda verir ne de evlat.” Bu ayet, insanın dünyada en çok güvendiği iki unsurun — malın ve çocukların — ahirette hiçbir değer taşımayacağını açıkça ortaya koyar. Gerçek kurtuluşun, sahip olunan şeylerde değil; Allah’a yönelişte, arınmış bir kalpte ve sâlih amellerde olduğu vurgulanır.

    Bu nedenle mü’minin görevi, malı ve evladı reddetmek değil; onlarla kur duğu ilişkiyi doğru zeminde tutmaktır. Mal, insanı Allah’tan uzaklaştıran bir put hâline gelmemeli; infakla, paylaşmayla ve sorumluluk bilinciyle anlam kazanmalıdır. Evlat sevgisi ise insanı dünyaya bağlayan bir zincire değil; ahlaki örneklik ve bilinç aktarımı yoluyla Allah’a yakınlaştıran bir emanet bilincine dönüşmelidir. Çünkü sahip olunan her şey, aynı zamanda bir imtihandır. Bu bilinci diri tutmak, dünya hayatını ne bütünüyle yüceltmek ne de bütünüyle küçümsemek demektir; asıl olan, dünyayı âhiretin tarlası olarak görüp dengeli ve sorumlu bir hayat inşa edebilmektir.

16. 16

    O halde, elinizden geldiği kadar Allah’a karşı sorumluluğunuzun bilincinde olun! (Anlatılanları) dinleyin ve (dinlediklerinize de) itaat edin! Kendi hayrınıza (Allah yolunda ve ihtiyaç sahipleri için) infakta bulunun! Kim nefsinin hırsından ve cimriliğinden kendini kurtarabilirse asıl kurtuluşa ve saadete erenler işte onlardır.

    Bkz. 2/261, 262, 3/92

17. 17

    Eğer Allah’a güzel bir ödünç verecek olursanız (malınızı O’nun istediği istikamette harcar ve başkalarıyla paylaşırsanız), onu sizin için kat kat arttırır ve sizi bağışlar. Allah şükrü kabul edip çok ihsan eden fakat cezayı vermekte acele etmeyendir.

    Bkz. 2/245, 57/11

18. 18

    O, yaratılmışların kavrayış alanının ötesindeki şeyleri de insanların duyuları ve akılları ile görüp gözleyebildiklerini de bilir (O’na hiçbir şey gizli kalmaz). O, mutlak galiptir, hüküm ve hikmet sahibidir.