65 — Talak Suresi

Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adıyla

1. 1

   Ey Nebi! (Son çare olarak) kadınları boşamak zorunda kaldığınız zaman, onları boşamadan sonraki iddet (bekleme süre)lerini (âdet halinden temizlenmelerini) dikkate alarak boşayın ve bu süreyi iyi hesaplayın (üç defa adet görmelerine kadar bekleyin). Rabbiniz olan Allah’a karşı gelmekten sakının! Boşanmış eşleri (zina gibi) açık bir edepsizlik yapmadıkça, iddet süre- since (o ana kadar sizinle paylaştıkları) evlerinden çıkarmayın, kendileri de (izinsiz) çıkıp gitmesinler. Bunlar, Allah’ın koyduğu sınırlardır. Kim Allah’ın sınırlarını aşarsa, kendisine yazık etmiş olur! Bilemezsin, olur ki Allah, bundan sonra (iddet süresi içinde) yeni bir durum ortaya çıkarır (gönülleri uzlaştırıp birleşme ortamı yaratır).

   Bkz. 2/226, 232

   Kadın ile erkeğin ilişkisi, Kur’an’da karşılıklı yakınlık ve mahremiyet üzerinden temellendirilir. Bu bağlamda eşlerin birbirine “örtü” oluşunu ifade eden tasvir (Bakara 2/187), tarafların birbirini koruyan, tamamlayan ve en yakın temas içinde bulunan varlıklar olduğunu ortaya koyar. Söz konusu benzetme, ilişkinin yalnızca fiziksel değil; aynı zamanda psikolojik ve ahlâkî boyutuna da işaret eder.

   Kur’an, eşler arasındaki bağın ilâhî bir ayet olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurgular. Nitekim Rûm Sûresi 21. ayette, eşler arasında kurulan sevgi (meveddet) ve merhamet (rahmet) bağının, insanın varoluşsal huzur arayışına karşılık gelen ilâhî bir düzenleme olduğu ifade edilir. Bu çerçevede evlilik, salt toplumsal bir kurum değil; insanın fıtrî ihtiyaçlarına cevap veren anlamlı bir birliktelik olarak sunulur.

   Evlilik ilişkisinin sürdürülmesinde ise “ma‘rûf ile geçinme” ilkesi (Nisâ 4/19) belirleyici bir norm olarak ortaya konur. Bu ilke, tarafların birbirine karşı nezaket, adalet ve toplumsal olarak kabul gören iyi davranış biçimleri çerçevesinde muamele etmesini gerektirir. Aynı sûrenin 21. ayetinde evlilik akdinin “mîsâkan galîzâ” olarak nitelendirilmesi, bu birlikteliğin hafife alınamayacak derecede güçlü ve bağlayıcı bir sözleşme olduğunu gösterir.

   Bununla birlikte, evliliğe atfedilen bu yüksek değer ve güçlü bağlayıcılık, onun her durumda ve her şartta mutlak biçimde sürdürülmesi gerektiği anlamına gelmez. Kur’an’ın bütüncül yaklaşımı dikkate alındığında, evlilik ilişkisinin temelini oluşturan ma‘rûf, adalet ve karşılıklı sorumluluk ilkeleri zedelendiğinde, bu bağın devamı zorunlu bir ideal olarak sunulmaz. Dolayısıyla evlilik, güçlü bir ahd olmakla birlikte, işlevini ve anlamını yitirdiği durumlarda mutlaklaştırılan bir yapı olarak değil; ilâhî ölçüler çerçevesinde değerlendirilen bir ilişki biçimi olarak ele alınır.

   İslam, insanın fıtratını, onurunu ve içsel dengesini esas alan bir hayat düzeni öngörür. Kur’an perspektifinde Allah, kullarının sürekli sıkıntı ve azap içinde yaşamalarını değil; adalet ve huzur temelinde dengeli bir hayat sürmelerini murat eder. Bu sebeple Kur’an, evliliği teşvik etmekle birlikte, evliliğin sürdürülemez hâle geldiği durumlar için de boşanmaya dair düzenlemeler getirmiştir. Talak ve Bakara sûrelerinde yer alan hükümler, boşanma sürecinin keyfî değil; adalet, merhamet ve sorumluluk ilkeleri çerçevesinde yürütülmesini amaçlar. Bu düzen-

   lemelerle, boşanma sürecinde yalnızca erkeğin değil, kadının da hak sahibi olduğu açık biçimde ortaya konmuştur.

   Kur’an’ın bu yaklaşımı, Câhiliye dönemindeki boşanma pratiğiyle bilinçli bir karşıtlık içerir. Zira bu dönemde boşanma, erkeğin tek taraflı iradesine bağlı, çoğu zaman kadının tamamen mağdur edildiği keyfî bir uygulama niteliği taşımaktaydı. Kur’an, bu keyfîliği ortadan kaldırarak boşanmayı belirli usul ve sürelerle sınırlandırmış; kadının iddet süresi boyunca barınma ve nafaka gibi temel haklarını güvence altına almıştır. Böylece boşanma, ani ve sorumsuz bir kopuş olmaktan çıkarılarak, taraflara yeniden düşünme ve vicdanî muhasebe imkânı tanıyan bir süreç hâline getirilmiştir.

   Bu bağlamda ayette yer alan “Bilemezsin; olur ki Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır” ifadesi, boşanma sürecinin kesin ve geri dönülmez bir kopuş olarak görülmemesi gerektiğine işaret eder. Ayet, ilahî hikmet gereği, gerilim ve kopma noktasına gelmiş bir ilişkide dahi bir yumuşama, bir farkındalık ya da yeniden yakınlaşma ihtimalinin mümkün olabileceğini hatırlatır. Bu nedenle Kur’an, boşanmayı tek aşamalı ve ani bir işlem hâline getirmemiş; üç temizlik/ âdet süresiyle sınırlandırarak taraflara yeniden değerlendirme fırsatı tanımıştır. Bu süre zarfında bir uzlaşma gerçekleşirse evlilik devam eder; aksi hâlde evlilik, ilahî ölçüler çerçevesinde sona ermiş sayılır.

   Sonuç olarak Kur’an’da evlilik ve boşanma, birbirine zıt değil; aynı ahlaki ve hukuki zeminin parçaları olarak ele alınır. Aile kurumunun korunması hedeflenirken, bireylerin psikolojik, sosyal ve ahlaki bütünlüğü göz ardı edilmez. Bu yaklaşım, evliliğe değer atfederken, boşanma sürecinde de tarafların haklarının, onurlarının ve geleceğe dair güvenliklerinin korunmasını esas alan dengeli bir Kur’anî çerçeve sunar.

2. 2

   İddet müddetlerini doldurduklarında (ayrı ayrı iki defa boşadığınız eşlerinizi) ya meşru ölçüler içerisinde (nikâhınız altında) tutun veya onlardan meşru ölçülere göre ayrılın ve (her iki durum için de) içinizden iki âdil kimseyi şahit tutun. Şahitliği Allah için dosdoğru yapın! İşte bütün bunlar Allah’a ve ahiret gününe inanan kimselere verilen öğütlerdir. Kim Allah’ın koyduğu hükümler konusunda duyarlı ve bilinçli davranırsa, (Allah) ona (selamete) ulaşacak bir çıkış yolu açar.

   Bkz. 2/230

3. 3

   Ve ona beklemediği ve tahmin etmediği yerden rızık verir. Kim Allah’a dayanıp güvenirse O, ona yeter. Hiç kuşku yok ki Allah her emrini gerçekleştirir. Çünkü Allah her şey için bir ölçü belirlemiştir.

4. 4

   Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlarla (hastalıktan ya da adet düzensizliğinden dolayı) âdet görmeyenler hususunda tereddüt ederseniz, onların bekleme süresi üç aydır. Hamile olanların bekleme süresi ise, doğum yap- malarıyla sona erer. Kim Allah’ın bu hükümleri konusunda duyarlı ve bilinçli davranırsa, Allah ona işinde bir kolaylık verir.

5. 5

   Bütün bu (anlatılan hükümler) Allah’ın size indirdiği emridir. Kim Allah’ın bu hükümleri konusunda duyarlı ve bilinçli davranırsa, Allah onun günahlarını bağışlar ve ona büyük mükâfatlar verir.

6. 6

   (Boşadığınız ve sürelerini bekleyen) kadınları gücünüz nispetinde, (bekleme süreleri sona erinceye kadar) oturduğunuz evlerin bir bölümünde (ihtiyaçlarını karşılayarak) oturtun. Çıkıp gitmeleri için onlara baskı yapmayın! Eğer hamile iseler, doğum yapıncaya kadar onların geçimlerini sağlayın! Sizin için (çocuğu) emzirirlerse (emzirme) ücretlerini de verin ve aranızda uygun bir şekilde anlaşın! Eğer (anlaşmakta) güçlük çekerseniz, çocuğu bir başka kadın emzirebilir.

7. 7

   Geniş imkânları olan, nafakayı genişliğine göre versin. Rızkı kısıtlı tutulan da artık Allah’ın kendisine verdiği kadarıyla versin. Allah, hiç kimseyi, ona verdiği imkândan fazlasıyla yükümlü kılmaz. Allah, her güçlükten sonra bir kolaylık yaratacaktır.

   Bkz. 2/185, 94/5-6

   Bu âyet, lafzen boşanma sürecinde verilmesi gereken nafakaya temas etse de içerdiği ilke itibarıyla infakın genel çerçevesine dair evrensel bir ölçü ortaya koymaktadır. Kur’an’ın infak anlayışı, paylaşımı zorlayıcı bir yükümlülük olarak değil; bilinçli, dengeli ve sorumluluk temelli bir tutum olarak inşa eder. Bu bağlamda âyet, yalnızca özel bir hukuki duruma değil, hayatın tüm alanlarında infakla yükümlü olan bireyin, kendi imkânları ve şartları doğrultusunda sorumluluk alması gerektiğine işaret eder.

   Nitekim Bakara Sûresi 219. ayette, “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: ‘İhtiyacınızdan artanı verin. ’” buyurulmaktadır. Bu ifade, infakta keyfîliği reddeden; ancak zorlamaya dayalı olmayan bir denge önerir. Burada “ihtiyaç” kavramı sabit ve mutlak bir ölçü olarak değil, kişisel ve şartlara bağlı bir alan olarak değerlendirilmelidir. Zira ihtiyaçlar bireyden bireye değişkenlik arz eder. Bununla birlikte, mü’minin ihtiyaç belirlerken savurganlıktan uzak durması; vicdanını, adalet duygusunu ve Allah’a karşı sorumluluk bilincini esas alması gerekir.

   Kur’anî perspektifte infakın değeri, verilen miktarın mutlak büyüklüğünden ziyade, verilenin eldeki imkâna oranı ve bu eylemi belirleyen niyetin samimiyeti ile ilişkilidir. Bu bağlamda Kur’an, infakı nicelik eksenli bir değerlendirmeye değil; nitelik, bilinç ve içsel yönelim merkezli bir ölçüye tabi tutar. Dolayısıyla belirleyici olan, ne kadar verildiği değil; kişinin sahip olduğu imkânlardan ne ölçüde vazgeçtiğidir. Bu çerçevede, sınırlı imkâna sahip olup daha yüksek bir oranla paylaşımda bulunan kimsenin, geniş imkânlara rağmen düşük bir oranla

   veren kimseden daha makbul görülmesi, infakta kemiyetin değil keyfiyetin esas alındığını göstermektedir.

   Kur’an’ın nafaka anlayışı da benzer şekilde değerlendirildiğinde, bunun bir yaptırım veya cezalandırma aracı değil; ihtiyaç giderme ve sorumluluk paylaşımı temelli bir yükümlülük olarak kurgulandığı görülür. Bu yönüyle nafaka, tarafların yaşam standardının korunmasına hizmet eden, doğal ve dengeli bir düzenleme olarak sunulur.

8. 8

   (Bu direktiflere karşı çıkmayın. Nitekim) yeryüzünde nice beldelerin halkları vardır ki, Rablerinin ve O’nun resullerinin emrine karşı gelip azdılar, böylece Biz de onları çetin bir hesaba çektik ve onları (yaptıkları yüzünden) benzeri görülmedik bir azapla cezalandırdık.

9. 9

   Böylece onlar kendi yaptıklarının cezasını tattılar ve yaptıklarının sonu (dünyada) yıkım oldu.

10. 10

    Allah, onlar için ahirette de (dünyada yaptıklarına karşılık) şiddetli bir azap hazırlamıştır. O halde ey inanan akıl sahipleri! Allah’ın emir ve yasakları konusunda bilinçli olun! Zira Allah, size öğütlerle dolu ve şeref kaynağı olan bir zikir (Kur’an) indirmiştir.

11. 11

    İnandıktan sonra güzel ve faydalı işler yapanları, karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için size Allah’ın apaçık ayetlerini okuyan bir resul gönder miştir. Kim Allah’a inanır, faydalı ve güzel işler yaparsa, Allah onu, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacaktır. Ayrıca Allah, ona çok güzel rızıklar ihsan edecektir.

12. 12

    Allah O’dur ki, yedi (kat) sema ve yerden de bir o kadarını yaratmıştır. Allah’ın (yaratıcı) iradesi, bütün bu yarattıkları aracılığıyla kesintisiz tecelli eder ki Allah’ın her şeye kadir olduğunu ve her şeyi yasalarıyla kuşattığını göresiniz.

    Bkz. 2/29, 17/44, 23/17, 41/12, 65/12, 71/15-16

    Kur’an’da “sema” (gök) kavramının çoğunlukla çoğul formda (semâvât), buna karşılık “arz” (yer) kavramının genellikle tekil formda kullanılması, salt dilsel bir tercih olarak değil; Kur’an’ın bilinçli anlatım üslubunun bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Nitekim Kur’an’da “yedi kat gök” ifadesi farklı bağlamlarda yedi ayrı ayette tekrar edilmektedir (Bakara 2/29; İsrâ 17/44; Mü’minûn 23/86; Fussilet 41/12; Talâk 65/12; Mülk 67/3; Nûh 71/15). Bu tekrar, Kur’an’ın sayı–anlam ilişkisine verdiği önemi ve kozmik düzen vurgusunu açık biçimde ortaya koymaktadır.

    Buna karşılık yerin de “yedi” olduğuna doğrudan işaret eden ifade yalnızca Talâk Sûresi 65/12. ayette geçmektedir. Ayette, “Allah, yedi göğü ve yerden de bir o kadarını yaratandır” buyrularak, arzın da çok katmanlı veya çok boyutlu bir yapıya sahip olabileceğine dair bir imaya yer verilmektedir. Bu ifade, arzın semaya

    benzer biçimde katmanlı bir düzen içinde yaratıldığına dikkat çeker; ancak bu katmanların mahiyetine dair ayrıntılı bir tasvir sunmaz.

    Bu noktada ayetin yorumu, iki temel eksende ele alınabilir. Bir yandan, semada yeryüzüne benzer çoklu sistemlerin veya düzenlerin bulunduğu şeklinde bir anlam ihtimali ortaya çıkarken; diğer yandan, insanın yaşadığı dünyanın kendi içinde katmanlı bir yapıya sahip olduğu fikri de bu ifade kapsamına dâhil edilebilir. Nitekim modern jeoloji, yerkürenin iç yapısını farklı tabakalar hâlinde ele almaktadır. Bununla birlikte, Kur’an’daki bu ifadelerin doğrudan bilimsel veri sunma amacı taşımadığı; bilimsel keşiflerle birebir örtüşme iddiası üzerinden okunmasının metnin maksadını aşabileceği de göz önünde bulundurulmalıdır.

    Kur’an’ın bu tür kozmolojik anlatımlardaki temel amacı, teknik ya da nicel bilgi aktarmak değil; Allah’ın kudretini, ilmini ve yaratma fiilinin büyüklüğünü insan idrakine yaklaştırmaktır. “Yedi kat gök” ve “yerden de bir o kadarı” ifadeleri, ilahî kudretin kapsamını tasvir eden temsilî bir dil işlevi görür. Bu bağlamda “yedi” sayısı, Arap dili ve Kur’an üslubunda çoğu zaman çokluk, tamlık ve düzen fikrini çağrıştıran sembolik bir değere de sahiptir. Dolayısıyla bu ifadeler, kesin bir sayısal sınırlamadan ziyade, büyüklük ve ihtişam vurgusu taşıyan bir anlatım olarak da anlaşılabilir.

    Kur’an’da sıkça kullanılan “sema” kavramı, yalnızca gözle görülen gökyüzünü değil; bütüncül bir kozmik düzeni, evrensel sistemi ve bu sistem içindeki uyumu ifade eder. Bu anlatım tarzıyla Kur’an, okuyucunun dikkatini evrenin fiziksel yapısında takılı bırakmak yerine, bu düzenin ardındaki ilahî iradeye yöneltir. Zira Kur’an’ın asli gayesi, bilgi yığmak değil; insanı varlık, sorumluluk ve yaratıcı bilinciyle yüzleştiren bir farkındalık inşa etmektir.