67 — Mülk Suresi Suresi

Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adıyla

1. 1

   Mutlak hükümranlık elinde olan Allah, yüceler yücesidir ve O her şeyi yapmaya hakkıyla muktedirdir.

2. 2

   O, davranış ve eylem bakımından hanginizin daha güzel amel edeceğini sınamak için ölümü ve (ve her iki âlemde) hayatı yarattı. O, mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır.

   Bkz. 18/7, 76/2

   Kur’an perspektifinde dünya ile âhiret, birbirinden kopuk iki ayrı gerçeklik değil; aynı ilahî düzenin birbirini tamamlayan iki boyutudur. İnsan, bu bütünlük içerisinde yer alan dünya hayatına, eğitim ve tekâmül sürecinin başlangıç safhası olarak yerleştirilmiştir. Dolayısıyla dünya hayatı, yalnızca yaşanıp sona eren geçici bir zaman dilimi değil; kalıcı olan âhiret hayatının inşa edildiği belirleyici bir aşamadır. Kur’an’a göre insanın dünyaya gönderiliş gayesi; Allah’ı tanımak, yaratılış fıtratına uygun bir hayat sürmek ve bu süreçte ilahî sorumluluk bilincini diri tutmaktır.

   Bu sorumluluğun sahih biçimde idrak edilmesi ise yalnızca inançla sınırlı değildir. Kur’an, insanın akıl sahibi bir varlık olarak yaratıldığını ve bu aklın vahiy ile yönlendirilmesini esas alır. Allah, insana düşünme, sorgulama ve anlamlandırma yetisi olarak aklı vermiş; vahiy ile de bu yetinin doğru istikamette işlemesini sağlamıştır. Akıl ile vahyin uzlaşması, insanın hayatını ilahî hakikate göre şekillendirmesinin temel şartıdır. Bu uyum sayesinde insan, salt bilgi düzeyinde değil; bilinç ve sorumluluk düzeyinde bir hayat sürer.

   Kur’an’da sıkça geçen “sınanmak” (liyebluveküm) ifadesi, Allah’ın insanı anlık ve keyfî müdahalelerle sınaması anlamına gelmez. Aksine Allah, dünyayı bir imtihan alanı olarak yaratmış; insanı da bu alan içinde irade, imkân ve sorumluluklarla donatmıştır. İnsan, karşılaştığı olaylar, kendisine verilen nimetler, maruz kaldığı zorluklar ve yaptığı tercihler aracılığıyla sınanır. Bu süreç, Allah’ın koyduğu değişmez yasalar (sünnetullah) çerçevesinde işler. Allah, bu düzeni kuran ve her aşamasını kuşatan mutlak ilim sahibidir.

   Kur’an, bu ilahî gözetimi açık ve kesin ifadelerle dile getirir: “Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz” (Yûnus 10/61). “İnsan bir söz söylemez ki, yanında onu gözetleyen ve kaydeden bir görevli bulunmasın” (Kâf

   50/18). Ayrıca, “Sözünüzü gizleseniz de açığa vursanız da O bilir; çünkü O, kalplerin özünü hakkıyla bilendir” buyruğuyla bu gözetimin yalnızca fiilleri değil, niyet ve iç yönelimleri de kapsadığı vurgulanır (Mülk 67/13).

   Bu ilahî sistem içerisinde insanın dünyada gerçekleştirdiği her tercih ve eylem, Allah katında bir karşılık doğurur. Bu karşılık, hem dünya hayatındaki dengeyi ve ahlaki sonucu, hem de âhiretteki nihai durumu belirler. Söz konusu düzen, insanın keyfine bırakılmış rastlantısal bir süreç değil; ilahî hikmet ve adalet ilkeleriyle işleyen, eksiksiz biçimde kayıt altına alınmış bir sistemdir.

   Bu sebeple dünya hayatı, görünüşte geçici olsa da ebedî hayatın şekillendiği kritik bir dönemdir. Bu dönemin hakkıyla değerlendirilmesi, insanın kendi varoluşunu bilinçle kavraması ve Allah’a akıl, irade ve sorumluluk bilinciyle yönelmesiyle mümkündür. Kur’an’ın hedefi de insanı bu bütüncül farkındalığa ulaştırmaktır.

3. 3

   Yedi göğü birbiriyle tam bir uyum içinde yaratan O’dur. O Rahman’ın yarattıklarında herhangi bir uyuşmazlık, çelişme göremezsin. Bir kez daha bak! (Orada) bir çatlak ve kusur görüyor musun?

   Bu ayet, Allah’ın yedi göğü ve bütün kâinatı kusursuz bir düzen, ölçü ve uyum içerisinde yarattığını bildirerek insanı bilinçli bir tefekküre davet eder. Ayette yer alan “birbiriyle tam bir uyum içinde yaratan” ifadesi, evrende yer alan varlık ve sistemlerin birbirini bozmadan, çatışmaya yol açmadan, hassas bir denge içinde varlıklarını sürdürdüğünü ortaya koyar. Kur’an’ın bu vurgusu, kâinatın başıboş ve rastlantısal değil; hikmetle kurulmuş bir düzenin eseri olduğunu göstermeyi amaçlar (Mülk 67/3).

   Ayetin devamında “Gözünü çevir de bak; bir çatlak, bir kusur görüyor musun?” buyruğuyla insan, pasif bir bakışa değil, dikkatli ve bilinçli bir gözleme çağrılır. Ardından gelen “Sonra gözünü iki kez daha çevir” ifadesi ise, tefekkürün yüzeysel değil, tekrar eden ve derinleşen bir süreç olması gerektiğini vurgular. Kur’an, insana adeta yaratılışı yeniden ve yeniden incelemesini, her bakışta düzenin tutarlılığını ve kusursuzluğunu fark etmesini telkin eder. Bu tekrar, kâinatta gizli bir kusur aramaktan çok, insanın idrakini eğitmeye yönelik pedagojik bir üslup taşır.

   Bu bağlamda Kur’an, insanın gözlem gücüne ve aklına hitap eder. Gök cisimlerinin hareketlerindeki düzen, gece ve gündüzün uyumu, ay ve güneşin ölçülü seyri, mevsimlerin dönüşümü gibi olgular; evrende çelişki, düzensizlik ya da başıboşluk bulunmadığını gösteren açık deliller olarak sunulur. Bu düzen, insanın bakışını yalnızca fiziksel yapıya değil, bu yapının ardındaki ilahî iradeye yönlendirmeyi hedefler.

   Dolayısıyla ayetin temel mesajı, insanın yalnızca görmekle yetinmemesi; gördüklerinden anlam çıkarmasıdır. Kâinattaki bu kusursuz düzen, Allah’ın kud-

   retinin, ilminin ve rahmetinin bir yansımasıdır. Kur’an, insanı bu düzen karşısında hayranlıkla durmaya değil; bilinçli bir teslimiyetle Rahman olan Yaratıcıyı tanımaya ve O’na yönelmeye çağırır. Ayetin tekrar eden bakış çağrısı, tefekkürün sürekliliğine işaret eder ve insanı, her yeni gözlemde imanını derinleştiren bir farkındalığa davet eder.

4. 4

   Sonra gözünü iki kez daha çevir bak. Göz aradığı -ki kesinlikle olmayan- kusuru, çelişkiyi bulmaktan umudu keserek yorgun ve bitkin olarak sana dönecektir.

5. 5

   Andolsun ki Biz yeryüzüne en yakın olan göğü kandillerle süsledik ve onları şeytanların boş ve anlamsız spekülasyonlarına vesile yaptık. Ve onlar için ateşli bir azap hazırladık.

   Bkz. 15/16-17 ve dipnotu, 37/6-10

   Bu ayet, Allah’ın kudret ve hikmetinin kâinattaki bir başka tezahürünü or taya koyar. Yeryüzüne en yakın göğün, yani insanın doğrudan müşahede edebildiği semanın, Allah tarafından “kandillerle” süslendiği ifade edilir. Bu kandiller, yıldızlar olarak hem gökyüzünün estetik görünümünü tamamlamakta hem de ilahî sanatın görsel bir delili olarak sunulmaktadır. Kur’an, bu tasvirle insanı gök cisimlerinin rastgele değil, belirli bir düzen ve ölçü içinde yerleştirildiği gerçeği üzerinde düşünmeye davet eder (Mülk 67/5).

   Ayet, yıldızların yalnızca estetik bir unsur olmadığını; aynı zamanda ilahî düzenin korunmasına yönelik bir işlev üstlendiğini de bildirir. “Onları şeytanlar için birer kovucu kıldık” ifadesi, gayb bilgisine ulaşmak amacıyla sınır aşmaya çalışan cin ve şeytanların bu teşebbüslerinin boşa çıkarıldığını anlatır. Kur’an’ın başka ayetlerinde de belirtildiği üzere, gökten haber almaya çalışan bu varlıklar, ilahî düzen tarafından engellenir ve bu girişimler başarısızlığa mahkûm edilir (Sâffât 6–10). Böylece Kur’an, gayb bilgisinin Allah’ın mutlak yetkisi altında olduğunu açık biçimde vurgular.

   Bu anlatım, aynı zamanda insanlar için de güçlü bir uyarı niteliği taşır. Evrenin sırlarının, hurafelerle, batıl inançlarla ya da temelsiz spekülasyonlarla elde edilemeyeceği; bilginin ancak Allah’ın izin verdiği ölçüde ve meşru yollarla mümkün olacağı hatırlatılır. Ayetin sonunda “onlar için alevli bir azap hazırladık” buyurulması, ilahî sınırları zorlayan ve kendisini bilgi kaynağı yerine koyan kibirli tutumların ağır bir karşılığı olduğunu bildirir. Bu uyarı hem cinler hem de insanlar için geçerli genel bir ilkedir.

   Sonuç olarak ayet, gökyüzüne bakışı salt estetik bir hayranlıkla sınırlamaz; bu bakışı ilahî hâkimiyetin, düzenin ve uyarının bir parçası hâline getirir. Yıldızlar, bu yönüyle yalnızca göklerin süsü değil; Allah’ın mutlak egemenliğini ve gayb üzerindeki tek yetkisini hatırlatan açık işaretlerdir. Kur’an, insanı batıl yorumlara

   yönelmek yerine, bu apaçık ayetlerden hareketle Allah’a yönelmeye ve O’nun koyduğu sınırlara teslim olmaya davet eder.

6. 6

   Rablerini inkâr edenler için cehennem azabı vardır. O ne kötü gidilecek bir yerdir!

7. 7

   (Onlar) oraya atıldıklarında, onun kaynarken çıkardığı korkunç uğultuyu işitirler (ve şok olurlar).

8. 8

   (Cehennem, inkârcıların durumuna) neredeyse öfkeden çatlayacaktır! Oraya her bir topluluk atıldıkça oranın bekçileri onlara: “Size bir uyarıcı gelmemiş miydi (ne diye cehenneme geldiniz)?” diye sorarlar.

   Bkz. 40/50

9. 9

   (Onlar:) “Evet, gerçekten bize (bu azabı haber veren) uyarıcı geldi. Fakat biz (o uyarıcıyı) yalanladık ve (ona) Allah hiçbir şey indirmedi, siz yalnızca büyük bir sapmışlık içindesiniz” dedik.

   Bkz. 40/49-50

10. 10

    Yine şöyle derler: “Eğer dinlemiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, şu alevli ateşe müstahak olanlar arasında bulunmazdık.”

11. 11

    Böylece (onlar) günahlarını itiraf ederler. (Onların yüzlerine karşı şöyle denir:) Çılgınca yanan ateşe müstahak olanlar (Allah’ın rahmetinden) uzak olsun!

12. 12

    Görmedikleri halde Allah’tan (Allah’ın azabından) korku ve ürperti duyanlar için hem bir bağışlanma ve hem de büyük bir ödül vardır.

13. 13

    Sözünüzü (ister) gizleyin, isterse açığa vurun (aynıdır). Çünkü O, kalplerde olanı bile hakkıyla bilendir.

14. 14

    Yaratan (yarattığını hiç) bilmez mi? O, en gizli şeyleri bilendir, (her şeyden) hakkıyla haberdardır.

15. 15

    Yeryüzünü sizin (istifadeniz) için yaşamanıza elverişli kılan O’dur. O halde, arzın sırtlarında (dağlarında, tepelerinde, ovalarında) yürüyün de O’nun rızkından yararlanın. (Ve unutmayın ki) sonunda diriliş ve dönüş O’na olacaktır.

    Allah’ın yeryüzünü insan için bir nimet ve ikram alanı olarak düzenlediğini hatırlatır. Yeryüzünün yaşanabilir, elverişli ve istifade edilebilir kılınması, ilahî bir lütfun sonucudur. Toprak, dağlar, ovalar, denizler ve canlılar; insanın rızkını temin edebileceği dengeli bir sistem içerisinde yaratılmıştır. Ayette yer alan “arzın sırtlarında yürüyün” ifadesi, yeryüzünün insanın tasarrufuna açıldığını bildirir ken; aynı zamanda insanı çalışmaya, emek vermeye, keşfetmeye ve hatta gerekirse yer değiştirmeye davet eden bir anlam taşır (Mülk 67/15).

    Bu çağrı, insanın yeryüzünde edilgen bir varlık değil; sorumluluk yüklenmiş, üretken ve irade sahibi bir özne olduğunu ortaya koyar. İnsan, toprağı ekip biçerek, hayvanlardan ve denizlerden faydalanarak, ticaret ve emek yoluyla rızkını aramakla yükümlüdür. Ancak ayetin bu teşvik edici yönü, sınırsız bir tasarruf yetkisi anlamına gelmez. Zira rızık arayışı, ilahî ölçüler çerçevesinde ve helal sınırlar içinde gerçekleşmelidir.

    Nitekim ayetin sonunda yer alan “Dönüş yalnızca O’nadır” ifadesi, bu dünyadaki tüm faaliyetlerin nihai bir hesap bilinciyle yürütülmesi gerektiğini vurgular. İnsan, yeryüzünün nimetlerinden faydalanırken asıl dönüşün Allah’a olduğunu unutmamalıdır. Bu hatırlatma, dünya hayatının geçiciliğini ve insanın yaptığı her tercihin ahlaki bir karşılığı olduğunu ortaya koyar. Çalışma ve kazanç, kulluk bilincinden bağımsız bir hedef hâline gelmemeli; aksine Allah’a dönüşe hazırlık sürecinin bir parçası olarak görülmelidir.

    Bu bağlamda ayet, çalışmayı ve üretimi ibadet bilinciyle ilişkilendirir. Helal kazanç peşinde koşmak, yeryüzünü imar etmek ve nimetlerden ölçülü biçimde yararlanmak, Kur’an’ın öngördüğü kulluk anlayışının bir parçasıdır. Aynı zamanda ayet, insanın doğayla ilişkisini sahiplik değil emanet bilinci üzerinden kurması gerektiğine de işaret eder. Zira yeryüzünün gerçek sahibi Allah’tır ve insan, bu nimetlerden nasıl yararlandığının hesabını verecektir.

16. 16

    Gökte olduğunu zannettiğiniz (ama her yerde olan) Allah’ın, (yaptıklarınız yüzünden) sizi yerin dibine batırmayacağından emin misiniz? (Ey Mekkeliler!) O vakit bir de bakarsınız, arz çalkalanıp duruyor.

    Bkz. 43/84

    Ayete geçen “gökte olduğunu zannettiğiniz” ifadesi, bazı meallerde doğrudan “gökte olan (Allah)” şeklinde çevrilmektedir. Ancak bu tercüme tercihi, Kur’an’ın dilsel yapısından ziyade, büyük ölçüde tarihsel ve kültürel bir Allah tasavvurunun metne yansıtılması sonucunu doğurmaktadır. Nitekim Câhiliye dönemi Araplarının zihniyet dünyasında Allah, çoğu zaman “gökte olan” bir varlık olarak tasavvur edilmiş; bu anlayış, dilde ve gündelik söylemde kalıcı izler bırakmıştır. Günümüzde dahi “yukarıdaki görüyor” veya “Allah gökten bakıyor” gibi ifadelerin yaygınlığı, bu kültürel mirasın devam ettiğini göstermektedir.

    Bu sebeple Kur’an’da lafzen “gökte olan” şeklinde tercüme edilen ifadeler, harfî ve mekânsal bir anlam yüklenerek değil; ilahî kudretin, hâkimiyetin ve aşkınlığın yüceliğini ifade eden temsili ve mecazi bir anlatım olarak değerlendirilmelidir. Bu tür ifadeleri zahirine indirgemek, Allah’ı yaratılmış varlıklar gibi mekânla kayıtlı tasavvur etmeye yol açar ki bu, Kur’an’ın merkezine yerleştirdiği tevhid ilkesine açıkça aykırıdır. Kur’an’ın bütüncül öğretisi, Allah’ın zatını her türlü yön, mekân ve benzerlikten tenzih eden bir anlayışı esas alır.

    Nitekim Kur’an, Allah’ın insanla ilişkisini mekânsal bir uzaklık üzerinden

    değil, kuşatıcı bir yakınlık üzerinden tanımlar: “Biz insana şah damarından daha yakınız” (Kâf 50/16). Bu ayet, Allah’ın herhangi bir yerde bulunan bir varlık olmadığını; aksine ilmi, kudreti ve hükmüyle her an ve her yerde hazır ve nazır olduğunu açıkça ortaya koyar. Allah’ın gökleri ve yeri kuşatan hâkimiyeti, O’nun bu varlıkların içinde yer aldığı anlamına gelmez.

    Oysa Kur’an’ın inşa ettiği tevhid anlayışı, Allah’ı yaratılmış hiçbir varlığa benzetmeyen; O’nu mekân, yön, zaman ve cisimle ilişkilendirmekten kesin biçimde uzak duran bir ontolojiye dayanır. Kur’an’a göre Allah ne bir cisimdir ne de mekânla kayıtlı bir varlıktır. Zatı, sıfatları ve fiilleri bakımından mutlak aşkınlığa sahiptir; hiçbir şey O’nu kuşatamaz ve O, hiçbir şeyin içinde yer almaz. Zira mekân ve yön, yaratılmış varlıklara özgü kategorilerdir; Allah ise yaratılan değil, yaratan konumundadır.

    Bu bağlamda “Allah göktedir” ya da “Allah yukarıdadır” şeklindeki ifadeler, Kur’an’dan değil; tarihsel ve kültürel tasavvurlardan beslenen söylemlerdir. Kur’an’ın tevhid merkezli öğretisine göre Allah ne gökte ne yerde bir mekâna sığdırılabilir. O, zaman ve mekânın ötesinde, her şeyi kuşatan fakat hiçbir şeye benzemeyen Mutlak Varlıktır. Allah’ın varlığı yön, mesafe ve konumla tanımlanamaz; zira bu nitelemeler yalnızca yaratılmış âleme aittir.

17. 17

    Evet o gökte olduğunu zannettiğiniz Allah’ın üzerinize taş yağdıran bir rüzgâr göndermeyeceğinden emin misiniz? (Siz o zaman) tehdidim nasılmış bileceksiniz!

18. 18

    Andolsun, onlardan öncekiler de yalanlamıştı. Beni inkâr etmenin (ve hakka inadına direnmenin) sonucu nasılmış (gördüler)!

19. 19

    Üstlerinde kanat çırparak uçan kuşlara bakmazlar mı? Onları (havada) ancak Rahman (olan Allah) tutuyor. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla görendir.

    Bkz. 16/79

20. 20

    Yahut Rahman (olan Allah)’dan başka size yardım edecek şu ordunuz (taraftarlarınız) kimlerdir? İnkârcılar ancak aldanış içindedirler.

21. 21

    Peki, Allah rızkınızı keserse, size rızık verecek olan kimdir? Doğrusu onlar, azgınlık ve nefretle direnip duruyorlar.

22. 22

    Bir düşünün bir, yüzüstü sürünerek yol almaya çalışan mı daha doğru gider, yoksa dosdoğru bir yolda dimdik yürüyen mi?

    İnsan iki ayak üzerinde dik durabilme (bipedalizm), el becerilerinin incelikli kullanımı ve ileri düzey bilişsel kapasitesi sayesinde diğer türlerden belirgin biçimde ayrılır. Geniş görüş açısı, çevreyi analiz edebilme yetisi ve alet kullanımı üzerinden dış dünyayı dönüştürebilme kabiliyeti, insanın özgün konumunu

    ortaya koyar. Bu bağlamda insanın çevresini anlama ve şekillendirme kapasitesi, diğer canlılarla kıyaslandığında çok daha kapsamlı ve çok boyutlu bir nitelik arz eder.

    Dolayısıyla sürüngenlerin hayatta kalmaya odaklı düşük zekalı ve düşük hareket kabiliyetli canlılar olarak insana nispetle çok düşük kabiliyetleri vardır. Burada ferasetli bir insan dimdik bir insan metaforuyla anlatılırken yetilerini kullanamayan gerçeğe yüz çevirmiş insan ise sürünen bir canlı gibi tasvir edilmektedir. Kur’an yukarıdaki ayetlerde Allah’ın yarattıklarını ve takdir ettiklerini sıralayıp bunları görebilen ve göremeyen iki insan tipine dikkat çeken bir analoji yapar.

23. 23

    De ki: “O, sizi yaratan ve size kulaklar, gözler ve kalpler verendir. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!”

24. 24

    De ki: “O, sizi yeryüzünde yaratıp çoğaltandır. Ancak O’nun huzurunda toplanacaksınız.”

25. 25

    “Eğer doğru söyleyenler iseniz, bu tehdit (edip durduğunuz azap) ne zaman gerçekleşecek?” diyorlar.

26. 26

    De ki: “Onu bilmek ancak Allah’a mahsustur. Ben sadece apaçık bir uyarıcıyım!”

27. 27

    Fakat azabı gördükleri zaman, inkârcıların yüzleri simsiyah kesilecek ve (kendilerine): “İşte sizin arayıp durduğunuz (azap) budur” denilecektir.

28. 28

    De ki: (Söyleyin bana: Farzedin ki) Allah beni ve benimle beraber olan mü’minlerin canını aldı veya bize lütfedip ömür verdi. Peki, (söyler misiniz) ya inkârcıları o acıklı azaptan kim kurtaracak?

29. 29

    De ki: “O (Allah), Rahmandır (varlık âleminde bulunan bütün yarattıklarına merhamet edip nimet verendir). Biz O’na inanmış ve O’na güvenmişiz. Siz kimin apaçık sapıklıkta olduğunu yakında öğreneceksiniz!”

30. 30

    De ki: “(Söyleyin bakalım): Suyunuz çekiliverse, size kim akarsu kaynağı getirecek?”

    Bu ayet, insanın en temel hayat kaynağı olan su üzerinden Allah’ın mutlak kudretini ve insanın ontolojik acziyetini hatırlatır. Su, hayatın devamı için vazgeçilmez bir nimettir; Kur’an’ın başka ayetlerinde de ifade edildiği üzere, “her canlı sudan yaratılmıştır.” Bu bağlamda ayet, insanın suyu sıradan, sürekli ve kendiliğinden var olan bir imkân gibi algılamasına karşı güçlü bir uyarı niteliği taşır. “De ki: Eğer suyunuz yerin derinliklerine çekilseydi, size akıp duran bir suyu kim getirebilirdi?” sorusu, cevabı insan açısından imkânsız olan retorik bir sorudur ve insanın kendi gücünün sınırlarını fark etmesini amaçlar (Mülk 67/30).

    Bu soru, insanı teknik imkânlarıyla övünmekten alıkoyan temel bir hakikati

    ortaya koyar: Ne siyasi güç ne bilimsel bilgi ne de teknolojik ilerleme, suyu yoktan var edebilir ya da Allah’ın çekip aldığı bir nimeti zorla geri getirebilir. Ayet, bu yönüyle insanın mutlak anlamda bağımsız ve kendi kendine yeten bir varlık olmadığını; varlığını ve hayatını sürdüren temel unsurların ilahî iradeye bağlı olduğunu hatırlatır.

    Ayetin işaret ettiği bu gerçeklik, modern çağda yaşanan çevresel krizlerle daha da görünür hâle gelmiştir. Yer altı sularının azalması, göllerin kuruması ve kuraklık tehdidi, suyun ne denli kırılgan ve emanet bir nimet olduğunu gözler önüne sermektedir. Bu durum, Kur’an’ın su üzerinden yaptığı uyarının tarihsel değil, sürekli geçerliliği olan evrensel bir mesaj taşıdığını göstermektedir.

    Bununla birlikte ayet, insanı yalnızca fiziksel bir gerçekliğe değil; manevî bir muhasebeye de davet eder. Sahip olunan nimetlerin kalıcı ve insan iradesinin ürünü olmadığı; her birinin Allah’ın lütfu olduğu bilinci yerleştirilir. Su başta olmak üzere hayatı mümkün kılan tüm unsurlar, Allah’ın dilemesiyle varlıkta kalır. Bu bilinç, insanı şükre, tevazuya ve kulluk sorumluluğuna yöneltir.